Terminal Server Lisanslaması biraz karışık olması ve zaman içinde lisanslama politikasının deÄŸiÅŸmesi nedeniyle çok tartışılır bir konu olmuÅŸtur. Yanlış lisanslamalar; gereksiz lisans alımları ya da yasal lisans ihlallerine, bazen de sistemi kuran ve satın alan firmalar arasında büyük anlaÅŸmazlıklara neden olmuÅŸtur. Bu makalede terminal server lisanslaması bileÅŸenleri, lisanslamanın geçmiÅŸten bugüne deÄŸiÅŸimi, farklı senaryolarda en uygun seçiminin hangi lisans türü olabileceÄŸi ve lisanlama sunucusu ve sisteme göre teknik alt yapınızın nasıl yapılandırılması gerektiÄŸi gibi konuları inceleyeceÄŸiz.

Konu biraz uzun olduÄŸu için makale 3 bölüm halinde yayınlanacaktır.

Lisanslama alt yapısını oluÅŸturacak teknik kavramlara geçmeden önce Microsoft’un lisanslama politikasına bir gözatmakta fayda var . Microsoft lisansları iki gruba ayrılabilir:

1.        Herbir sunucu için gerekli lisans

2.        Herbir istemci için gerekli lisans

Terminal Server yapılandırması her iki lisanslama türünü de gerektirir.

·          Her bir Terminal Server için gerekli lisans

Kuracağınız her terminal sunucusu için bir sunucu lisansı satın almalısınız ancak bu lisans örneÄŸin Windows Server 2003 lisansının kendisidir. Yani Windows 2003 Server üzerinde terminal server yüklemek için extra bir lisans almanıza gerek yoktur. Ya da  baÅŸka bir deyiÅŸle Windows 2003 Server üzerine Exchange ya da Sql server yüklerseniz bu uygulamar için ayrı lisans almanız gerektiÄŸi halde terminal server kurmak için böyle extra bir lisans ihtiyacı yoktur.

·          Terminal Server Ä°stemci EriÅŸim Lisansı (TS CAL)

Her ne kadar terminal server kurmak için Windows Server lisansından baÅŸka lisansa ihtiyacınız olmasa da Terminal Server’ a eriÅŸecek her istemci için bir lisansa ihtiyacınız vardır.

Windows Server 2003 ‘den önce Terminal Sunucusuna baÄŸlanan her bilgisayar için TS CAL almanız ÅŸarttı. Bu lisanslamanın adı “per device” (aygıt başına) lisanslamadır. Ä°ki bilgisayarınız varsa ve bunların her birinden terminal sunucuya baÄŸlanıyorsanız her ikisi için ayrı birer “per device” lisansınız olması gerekiyordu. Bu durum hiç bir zaman iki bilgisayardan aynı anda terminal sunucuya baÄŸlanmasanız dahi geçerlidir. DoÄŸal olarak bu lisanslama türü; sürekli aynı kullanıcıyla fakat farklı donanımlardan terminal sunucuya baÄŸlananlar tarafından çokca eleÅŸtiriliyordu.

Windows Server 2003 ile birlikte Microsoft ”per user” (kullanıcı başına) adında yeni bir TS CAL seçeneÄŸi sundu. Böylelikle bir kullanıcı tek bir lisans ile farklı bilgisayarlardan Terminal Server’ a eriÅŸme olanağı kazandı. Per User TS Cal’ ları kullanıcı hesapları ile iliÅŸkilendirilir, bu nedenle iki kullanıcı hiç bir zaman aynı anda terminal servera eriÅŸmeseler dahi aynı lisansı paylaÅŸamazlar. EÄŸer birçok kullanıcınız aynı bilgisayarı kullanıyorlarsa; bir önceki paragrafta anlatılan per device lisanslama daha uygun olacaktır.

Microsoft ayrıca “external connector” adında bir TS CAL seçeneÄŸi daha sundu. Bu lisans türü ÅŸirketiniz çalışanı olmamaları ÅŸartıyla limitsiz miktarda terminal server eriÅŸimi sunuyor.

Bu üç Terminal Server CAL lisanslarını ayrı ayrı inceleyelim.

1.       Terminal Server per device CAL

Her unique istemci aygıtı için ayrı bir lisans gerektirir. Aygıt lisans ile eÅŸleÅŸtirilir.

Bu lisansın avantajı nedir? Aynı bilgisayarı kullanan çok sayıda kullanıcınız varsa (farklı mesailerde aynı bilgisayarı kullanan çalışanlarınız varsa) tek bir lisansla aynı bilgisayarı kullanan tüm kullanıcılara terminal server eriÅŸimi saÄŸlamış olursunuz.

2.       Terminal Server per user CAL

TS user CAL kullanıcı hesabı ile eÅŸleÅŸtirilir ve artık o kullanıcı nereye giderse (hangi bilgisayarda oturum açarsa açsın) user CAL kullanıcıyı takip eder.

Bu lisansın avantajı nedir? Mobil kullanıcıları olan firmalar için ideal çözümdür. Kullanıcı bir çok farklı bilgisayara logon oluyor ve terminal servera eriÅŸiyorlarsa bu lisanslama türü sizi oldukça karlı çıkartabilir.

3.       External Connector Licence

Per device ya da per user lisanslama türlerini bir aygıtla ya da bir kullanıcıyla eÅŸleÅŸtirmek durumundasınız. Peki firmanız; kullanıcıları ya da bilgisayarları deÄŸiÅŸken olacak iÅŸ ortaklarına terminal sunucusu eriÅŸimi vermek isterse ne yapacaksınız? Ya da bir uygulamayı terminal server ile internet kullanıcılarına açmak isterseniz nasıl olacak? Bu durumda kullanıcıları ya da aygıtları birer lisansla eÅŸleÅŸtirmek mümkün olmayacaktır.

External Connector Licence (ECL) bu durumlarda imdadımıza yetişiyor.

ECL lisanslaması tüm yeni microsoft ürünleri için geçerlidir(per-processor/iÅŸlemci başına lisanslanmış ürünler hariç, çünkü bunlar zaten sınırsız kullanıcı ve aygıt eriÅŸimine sahipler). Terminal sunucunuzu ticari ortaklarınıza açmak istiyorsanız ECL en uygun çözümdür.

Bu noktada aklınıza ÅŸöyle bir soru gelebilir: Neden per user ya da per device alalım? ECL alırız ve tüm kullanıcılarımız ve bilgisayarlarımız istediÄŸi ÅŸekilde baÄŸlanır.  Microsoft’un  bu konudaki katı kuralı ECL’nin sadece  firma çalışanları haricindeki kullanıcılar için uygulanabileceÄŸidir. Aksi durum lisans ihlaline girer.

Microsoft Windows Server Client Access Licences

Terminal Server’a ait TS CAL (kullanıcı eriÅŸim lisansı) ları ve 3 farklı türünü öÄŸrendiÄŸimize göre, ÅŸimdi Windows 2003 Server ‘a eriÅŸmek için gerekli lisansa (Windows Server 2003 CAL) deÄŸinelim. Yasal olarak Windows 2003 Terminal Server’ a eriÅŸebilmek için, her istemci aÅŸağıdaki lisanslara ayrı ayrı sahip olmalıdır.

·          Windows Server 2003 Client Access Licence

·          Windows Server 2003 Terminal Server Client Access Licence

1.        Windows Server 2003 Client Access Licence (Server CAL)

Windows 2003 Server’a eriÅŸmek isteyen her kullanıcı bu lisans türüne sahip olmalıdır. Bu lisans dosya kaydetmek, yazdırmak gibi basit eriÅŸim hakları ve Active Directory’ nin bir parçası olma hakkını kullanıcıya saÄŸlar. 1000 kullanıcılık bir Active Directory yapınız varsa 1000 adet Windows Server CAL’ınız olmalıdır.

2.       Windows Server 2003 Terminal Server Client Access Licence (TS CAL)

Daha önceki bölümde TS CAL ve üç ayrı türünü inceledik. Standart Windows Server CAL’ınızın üzerine, Terminal Server ‘a uzaktan kontrol amaçlı eriÅŸim saÄŸlar.

1000 kullanıcılık bir Active Directory yapınız ve bir kaç tane terminal serverınız olduÄŸunu düÅŸünelim. Bu terminal server lar 200 kullanıcıya hizmet veriyor olsun. Bu durumda 1000 adet Windows Server CAL ve 200 adet Terminal Server CAL satın almalısınız.

Bazı Özel Lisanslama Senaryoları

Windows 2003 Server öncesi, bazı özel durumlar için özel lisanslama kuralları vardı. Microsoft; Windows Server 2003 ile birlikte bu durumların ele alınışını biraz deÄŸiÅŸtirdi.

1.       Windows XP’ den Terminal Server’ a baÄŸlanırken gerekli TS CAL

Windows Server 2003 öncesi, Windows NT, 2000 ve Xp Professional ücretsiz TS CAL alma hakkına sahipti. Tek gereklilik Terminal Server’ın iÅŸletim sisteminden daha düÅŸük bir iÅŸletim sistemi lisansına sahip olmaktı. ÖrneÄŸin Windows 2000 Professional’ın , Windows 2000 Terminal Server’a  eriÅŸmek için TS CAL alması gerekmiyordu. Bu lisanslar tersi durumda da geçerli  (backward compatible) olduÄŸu için Windows 2000 TS CAL Windows XP Professional ‘ ı Windows 2000 Terminal Server’a baÄŸlamak için de geçerliydi.

Windows Xp Professional, Windows Server 2003 den bir sene önce piyasaya sunulduÄŸu için; bir çok insan Windows Xp Professional alırken ücretsiz bir de Windows Server 2003 TS CAL almış olduklarını düÅŸündüler. Ancak Windows Server 2003’ün piyasaya sunulması ile birlikte Microsoft, Windows XP üzerindeki  ücretsiz TS CAL lisansını kaldırdı. Maalesef Windows XP alırken ücretsiz Windows 2003 TS CAL da satın aldıklarını düÅŸünen müÅŸteriler biraz hayal kırıklığı yaÅŸadılar.

MüÅŸterilerin ÅŸikayetleri üzerine Microsoft, Windows 2003 Server’ın çıkış tarihinden önce alınan Windows XP Professional lar için free Windows 2003 TS CAL verileceÄŸini açıkladı. Bu durumda 24 Nisan 2003  tarihinden önce Windows Xp Professional aldıysanız ücretsiz Windows 2003 TS CAL da almış oluyorsunuz, sonraki tarihlerde aldıysanız ayrıca satın almanız gerekiyor. Bu arada Microsoft Enterprise Agreement ya da Soft Assurance ile TS CAL alanlar; otomatik olarak Windows 2003 TS CAL güncellemesi yapabildiler.

Windows Server 2003 ile birlikte gelen bu extra TS CAL  maliyeti birçok müÅŸterinin Terminal Server larını Windows 2000 Server lar üzerinde tutmaya devam etmelerine neden oldu.

2. Work-at Home TS CAL

Microsoft Lisans AnlaÅŸmaları Work-at-Home adında özel bir Terminal Server Lisansı sunuyordu. Bunlar ofislerinde Terminal Server’a baÄŸlanıp sonra evlerinden de aynı terminal server a baÄŸlanarak çalışan kullanıcılar için oluÅŸturulmuÅŸ, ek olarak sunulan, ucuz lisanslardı. Windows 2003 ile birlikte gelen per user TS CAL dan sonra bu lisanslama bir seçenek olmaktan çıktı. Çünkü artık bu lisanslama türüne gerek kalmadı.

Standart TS CAL larda olduÄŸu gibi Enterprise Agreement veya SA ile alınan  eski work-at-home lisansları da yeni TS CAL lara güncellendi.

Windows 2003 Terminal Server Lisanslaması Bileşenleri

Windows NT Server 4.0 Terminal Server sürümü “honor sistem” adı verilen lisans türünü kullanıyordu. Yasal olarak lisans alma zorunluluÄŸunuz olsa dahi teknik olarak lisans almasanız dahi terminal server’a eriÅŸmenizi engelleyen hiçbir ÅŸey yoktu. Honor System sistem yöneticileri ve hırsızlar için mükemmel bir lisanslama olmasına raÄŸmen Microsoft’un aleyine bir sistemdi.

Windows 2000 Server’ın yayınlanmasıyla birlikte bu lisanslama sistemi sona erdi. Windows 2000 Terminal Services’ın çalışması için “Terminal Server Licencing Service” adında bir hizmetin network içinde bir ya da bir kaç sunucu üzerinde çalışması gerekliliÄŸi getirildi. “Terminal Server Licencing Service” TS CAL kullanımından, izlenmesinden ve dağıtımından sorumlu hizmettir.

Windows 2003 ortamlarında, terminal servis lisans altyapısını oluşturan 4 ana bileşen vardır:

o         Terminal Services Licencing Server (Terminal Hizmetleri Lisans Sunucusu)

o         The Microsoft Licence Clearinghouse

o         Windows 2000/2003 Terminal Servers (Windows 2000 ya da 2003 terminal sunucusu)

o         Lisanslar

Bu dört bileÅŸeni ayrı ayrı inceleyelim:

1. Terminal Hizmetleri Lisans Sunucusu

Terminal Hizmetleri Lisans Sunucusu “Terminal Sunucusu Lisans Servis” i yüklü bir Windows 2003 Server’dır. Bu lisans sunucusu, istemcilere dağıtmak üzere TS CAL lar için dijital sertifikaları tutmakla yükümlüdür. Windows 2000 ortamlarında olduÄŸu gibi, Windows 2003 lisans sunucusu da lisansları yayınlamak ve takip etmekten sorumludur.

2. Microsoft Licence Clearinghouse

Terminal Server Lisans Sunucuları ve TS CAL ları kullanılmadan önce Microsoft tarafından etkinleÅŸtirilmelidirler. Microsoft Licence Clearinghouse bu lisans sunucularını ve lisansları yetkilendiren

Ve etkinleÅŸtiren, internet tabanlı bir sertifika otoritesidir. Microsoft bu uygulamayı hiçbir TS CAL ‘ının çalınmaması, kopyalanmaması veya korsanlaÅŸtırılmaması için yapılandırmıştır.

Bir Terminal Server Lisans Sunucusu, Microsoft Licence Clearinghouse tarafından etkinleÅŸtirilmeden de çalışmaya baÅŸlayacaktır, ancak etkinleÅŸtirilmemiÅŸ lisans sunucusu sadece 90 gün içerisinde sona erecek geçici TS CAL ları sunabilir. Lisans sunucusunun kalıcı lisanslar dağıtması için etkinleÅŸtirilmesi zorunludur.

3. Terminal Server

Windows 2003 Terminal Sunucuları istemcilerin lisanslanması gerekip gerekmediÄŸini anlayabilir. Terminal Hizmetlerini kurduÄŸunuzda sunucu, bir lisans sunucusu aramaya baÅŸlar. Lisans sunucusuyla iletiÅŸime geçtiÄŸinde, istemcilerin gerektiÄŸi ÅŸekilde lisanslandığını doÄŸrular.

Her Terminal Server;  per user, per device ya da external connector licence lisanslama türlerinden biri için yapılandırılmalıdır

                               4. Lisanslar

Windows 2003 Server üzerinde çalışsan lisans hizmeti 7 farklı lisans türünü takip eder. Bunların 4’ü windows 2003 terminal server’a eriÅŸim için kullanılan lisans türleri, 3’ü ise Windows 2003 terminal serverlara eriÅŸim için kullanılan lisans türleridir.

1.        Windows Server 2003 TS Device CALs:  Bu lisans türü istemci donanımlarına özgü aygıt başına lisanslama yapar. Ä°stemcilerin Windows 2000 ve Windows 2003 Terminal Sunucularına eriÅŸmelerini saÄŸlar.

2.        Windows Server 2003 TS User CALs: Bu lisans türü kullanıcıya özgü kullanıcı başına lisanslama yapar. Kullanıcıların Windows 2000 ve Windows 2003 Terminal Sunucularına eriÅŸmelerini saÄŸlar. Ä°stemci bilgisayarı geçerli bir TS Device CAL’ a sahipse TS User CAL a ihtiyacı yoktur. (Aynı durum tar tersi için de geçerlidir)

3.        Windows 2003 TS Internet Connector Licences: Åžirketin çalışanı olmayanlar için limitsiz sayıda Terminal  Server baÄŸlantısı saÄŸlar. Bu lisanslama türü kullanıldığında, per device ya da per user CAL larına ihtiyaç yoktur.

4.        Windows 2000 TS CALs: Bir Windows 2000 Terminal Sunucuya baÄŸlanan per device (aygıt başına) lisanslardır.

5.        Windows 2000 TS Internet Connector Licences: Windows 2003 için olan TS ECL nin Windows 2000 deki karşılığıdır. Bir Windows 2000 Server’ a alındığında Windows 2000 terminal server a 200 adet eÅŸ zamanlı baÄŸlantı saÄŸlar. Bu baÄŸlantılar internet üzerinden anonymous kullanıcı hesaplar ile yapılmalıdırlar ve lisans sahibi firmanın çalışanı olmamaları koÅŸulu vardır.

6.        Windows 2000 Built-in Licences: Windows 2000 ve Windows XP’lerle birlikte gelen ve Windows 2000 Terminal Sunuculara baÄŸlanmak için kullanılan lisanslardır. Daha önceki bölümde bu senaryoyu uzun uzun incelemiÅŸtik. Windows 2003 Terminal Server lar built-in licence desteklemez.

7.        Temporary Licences: Bir Lisans sunucusu üzerinde etkinleÅŸtirilmiÅŸ lisans kalmadıysa; istemcilere geçici olarak per device TS CAL verir. (Windows 2000 ve 2003 Terminal sunucular için geçerlidir). Lisans sunucusunun vereceÄŸi geçici lisans sayısı limitsizdir ancak bu lisanslar 90 günlüktür ve süreleri uzatılamaz.